Een kijkje in het hoofd van Anders Behring Breivik


In november 2016 kwamen een aantal Leidse studenten in het nieuws vanwege het bekladden van het ‘gaybrapad’ bij de Beestenmarkt en het brengen van de Hitlergroet. Een zeer kwetsende uiting, die een zware lading met zich meebrengt. Nu zou je dit een uit de hand gelopen grap van een studentenvereniging kunnen noemen die zacht gezegd ‘niet zo werd gewaardeerd’. Toch zijn er ook recente voorbeelden van minder onschuldige Hitlergroeten. Een hiervan vond precies drie jaar geleden plaats in Noorwegen. Anders Behring Breivik stond op dat moment terecht in de rechtszaal voor de vervolging van een van de meest schokkende gebeurtenissen in de Noorse geschiedenis.

Vergeleken met zijn daden was het uitbrengen van een Hitlergroet niet eens zo schokkend: op 22 juli 2011 pleegde hij twee aanslagen in Oslo waarbij 77 mensen om het leven kwamen. Eerst pleegde hij een bomaanslag in de regeringswijk van Oslo waarbij acht mensen om het leven kwamen, vervolgens reed hij naar het eiland Utøya waar hij 69 personen, onder wie veel tieners, om het leven bracht. Breivik verklaarde tijdens zijn proces dat hij geen enkele spijt had van zijn daden, dat hij het zo weer zou doen en het liefst nog meer doden had veroorzaakt. De tweede dag van het proces was niet eens te volgen op de televisie, omdat de rechtbank vreesde voor wat hij nog meer te vertellen had. Wat bewoog Breivik ertoe om deze daden te plegen? Een kijkje in het hoofd van Anders Behring Breivik.

De problemen bij Breivik speelden eigenlijk al sinds zijn vroege jeugd. Door zijn moeder werd hij verwaarloosd en met zijn vader had hij slecht contact. Op zijn achttiende raakte hij betrokken bij de jongerenorganisatie van de rechts-populistische ‘Fremskrittspartiet’ (de progressieve partij), een partij die onder andere vijandig staat tegenover xenofobie en immigratie. Deze opvattingen waren voor Breivik echter niet radicaal genoeg en hij zocht via internet contact met andere rechtse populisten. Hier schreef hij islamofobe artikelen waarin hij de immigratie van mensen met een islamitisch geloof naar Europese landen als een bedreiging voor de westerse wereld beschouwde en volgens hem zelfs tot burgeroorlogen zouden leiden. Na verschillende pogingen van Breivik om politieke functies te bekleden, verhuisde hij terug naar zijn moeder en raakte hier in een sociaal isolement met videogames waarin hij zichzelf als heroïsche leider beschouwde. Enkele maanden voor de aanslagen huurde hij een afgelegen woning waar hij ongestoord aan de bom en zijn plannen kon werken. In toenemende mate isoleerde hij zichzelf van de buitenwereld en hij verloor zich steeds meer in de fantasiewereld waarin hij zichzelf als bevelhebber van de middeleeuwse kruisvaarders zag. Hij was van mening dat hij een oorlog moest beginnen tegen de culturele marxistische partijen, ofwel de sociaaldemocraten van de Noorse regering. Hij meende dat het zijn missie was om ze te stoppen en zo te voorkomen dat de sociaaldemocraten samen konden zweren met de islam. Hij wilde eigenlijk voorkomen dat de Noren buitenlanders zouden worden in hun eigen land.

Om deze reden pleegde hij dan ook de bomaanslag in de regeringswijk van Oslo. Zijn hoofddoel was om de premier van Noorwegen om het leven te brengen en zo de Noorse regering omver te werpen. Hierin faalde hij (de premier raakte slechts lichtgewond) en toen Breivik dit hoorde op de radio, is hij doorgereden naar het eiland Utøya. Hier was een jeugdkamp bezig van de sociaaldemocratische Noorse Arbeiderspartij. Breivik deed zich voor als politieman en wist zich zo toegang tot het eiland te verschaffen. Het is onbekend of Breivik ook zou zijn doorgereden naar het eiland als de premier bij de eerste aanslag wel om het leven zou zijn gekomen.

Terwijl hij op het eiland bezig was met zijn moordpartij, heeft Breivik verscheidene malen het alarmnummer gebeld om zich over te geven. Echter, duurde het naar zijn mening te lang voordat de politie kwam en is hij door blijven gaan met schieten. Uiteindelijk arriveerde de politie pas na een uur en twaalf minuten en gaf Breivik zich gewillig over. Hij bekende meteen verantwoordelijk te zijn voor beide aanslagen en legde uitgebreide verklaringen af.

Ook tijdens zijn proces dat begon in april 2012 erkende hij de ten laste gelegde feiten te hebben gepleegd, maar verklaarde meerdere malen dat hij onschuldig was omdat hij zou hebben gehandeld uit zelfverdediging. Hij was van mening dat hij Noorwegen had geholpen om het land vrij te maken van de sociaaldemocraten. Breivik werd in eerste instantie ontoerekeningsvatbaar verklaard door twee psychiaters, maar later werd dit door twee andere psychiaters tegengesproken. Dat hij eerst ontoerekeningsvatbaar werd verklaard, komt doordat de psychiaters Breivik hebben geëvalueerd zonder hem in een politieke context te plaatsen. Zonder deze context wordt de taal die hij gebruikte in zijn verklaringen en tijdens het proces erg onbegrijpelijk, wordt het gebrek aan medeleven jegens de slachtoffers een gebrek aan empathie en wordt zijn lange periode van isolement en voorbereidingen opeens gezien als een slecht functionerend individu. Daarnaast worden zijn verklaringen over waarom hij de aanslagen pleegde opeens waanideeën en fantasieën over geweld. Op deze manier wordt zijn politieke ideologie en de manier waarop hij zichzelf ziet in de context van deze ideologie opeens het bewijs van schizofrenie.

Als reactie hierop voerde de verdediging aan dat ze de redenering van de psychiaters zouden begrijpen als Breivik het gehad over indringers van Mars, maar dat ze het lastig te begrijpen vinden hoe Breiviks gedachten over een toekomstige, mogelijke moslim-invasie in Europa gezien kan worden als een indicatie voor schizofrenie. Toen de verdediging de psychiaters vroeg wat Breivik anders maakte dan een ‘normale’ terrorist, stelden de psychiaters dat zij niet over voldoende kennis beschikten over het denken en doen van terroristen en dat ze daarom dergelijke vergelijkende analyses niet relevant vonden voor hun evaluatie.

Maanden later wordt Breivik onderzocht door twee andere psychiaters en die verklaren Breivik wel degelijk toerekeningsvatbaar. Zij erkennen de politieke context van Breiviks gedachten en daden en zijn van mening dat hij niet heeft gehandeld in een psychose of door de gevolgen van schizofrenie. Ze verklaren dat hij niet gestoord is, maar slechts een politieke terrorist.

Op 24 augustus 2012 werd uiteindelijk duidelijk dat Breivik volledig toerekeningsvatbaar werd verklaard. Hij werd veroordeeld voor meervoudige moord en terrorisme en kreeg containment, een speciale vorm van gevangenschap die voor onbepaalde tijd kan worden verlengd, met een tijdsbestek van 21 jaar. Dit is de maximale straf in Noorwegen. Na 21 jaar wordt beoordeeld of hij nog steeds een gevaar is voor de samenleving. Indien dit het geval is, kan zijn straf met 5 jaar verlengd worden. Na deze 5 jaar wordt zijn situatie dan opnieuw bekeken. Dit kan uiteindelijk neerkomen op een levenslange gevangenis. Breivik is niet in hoger beroep gegaan tegen dit vonnis.

De eerste jaren na zijn veroordeling bleef het stil, maar in 2017 kwam Breivik weer volop in het nieuws omdat hij claimde inhumaan behandeld te worden in de gevangenis. En dat terwijl hij zijn eigen eten mocht maken, televisie mocht kijken en zelfs over en XBOX (zonder internet) beschikte. Maar dit is niet voor het laatst dat Breivik in het nieuws kwam. Afgelopen vrijdag was het wederom raak tijdens de aanslag op twee moskeeën in Nieuw-Zeeland. De vermoedelijke dader van de aanslag claimt in zijn manifest geïnspireerd te zijn geweest door de daden van Breivik en dat hij contact heeft gehad met hem. Breiviks advocaat, Oystein Storrvik, acht de kans echter klein dat er contact is geweest tussen de Noorse terrorist en de Nieuw-Zeelander, Breivik leeft immers totaal afgescheiden van de buitenwereld. De verdachte van de aanslagen refereert naar Breivik als ‘The Knights Templar’.

Ook al is het waarschijnlijk niet zo dat beide daders contact met elkaar hebben gehad, toch is het een verontrustende gedachte dat mensen elders in de wereld het eens zijn met de ideeën van Breivik. Gelukkig zit hij waarschijnlijk de rest van zijn leven weg te rotten in de Noorse gevangenis en ook al komt hij wel na die 21 jaren vrij, dan mag hij wel heel wat aan zijn uiterlijk gaan veranderen want iedereen kent zijn naam en weet hoe hij eruit ziet, dus een relaxed leven zal hij dan ook niet hebben.

Bronnen

  • Aspaas, A., & Torrissen, T. (2012). Anders Behring Breivik Psychiatric Report.
  • BBC News Europe. Anders Behring Breivik trial: day by day. http://www.bbc.co.uk.
  • Breivik J (2014) MIN SKYLD? EN FARS HISTORIE. Juritzen forlag, Oslo
  • Storm Borchgrevink AA (2012) En norsk tragedie. Anders Behring Breivik og veiene til Utöya.
  • Melle, I. (2013). The Breivik case and what psychiatrists can learn from it. World Psychiatry, 12(1), 16-21.
  • AFP (2016). https://www.afp.com

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *